Jornais / Revistas

El País

Se o cómic falara

Óscar Iglesias

Fevereiro 2012

A banda deseñada segue sendo un dos formatos máis avanzados para reproducir, en calquera das tonalidades que admiten o realismo e a fantasía, a froita da época. Sexa a que for, sobre todo cando hai realidades agochadas. Habería cómic do que está acontecendo en Grecia ou dos consellos de administración de Novacaixagalicia antes de dar en banco, só por citar eventos con dimensión espectacular. Se os capítulos da actualidade teñen tradución case instantánea no contexto anglosaxón, as posibilidades xenéricas da BD para a temática histórica, sequera, si que van igualando os diferentes catálogos europeos.

Viuno o lalinense Inacio Vilariño, que intenta ventear a crise que pexa, aínda máis, o teatro de monicreques para adultos. Estaba buscando material didáctico para un traballo sobre a representación da escala na cultura popular, en colaboración coa Universidade de Lisboa. Pensou nunha historia inicial baseada en Peito de Lobo, un dos cinco relatos autobiográficos de Retrincos. Castelao data en 1918 de que xeito, cando era mozo, se lle ocorreu facer un cabezudo con espullas para as festas de Rianxo. A cachola satirizaba a un mariñeiro da vila, o Titoán, que ao principio quere matar a Castelao. Este acaba por decatarse da vexación, e o que era chanza, ao final, acaba sendo motivo de orgullo para a vítima.

Daquela idea, que estivo a piques de ser curtametraxe, naceron as 58 páxinas de Titoán, a banda deseñada que gañou o ano pasado o VII Premio de BD Castelao, que convoca a Deputación da Coruña. Cos 6.500 euros da bolsa naceu a idea da saga. O premio prescribía publicación e aínda non se fallou o concurso de editores, pero Vilariño e o debuxante, Iván Suárez, contan que a publicación en Demo Editorial do primeiro título, cuarto da saga —O pobre tolo, que sairá en maio co apoio da libraría compostelá Komic—, valla de acicate. A edición xa non consiste nunha única novela gráfica, senón nun proxecto que abrangue a vida enteira de Castelao, repartido en oito volumes do mesmo talonaxe. Rematados están o primeiro, Titoán —desque se licencia en Medicina ata 1918, con 32 anos, cando volve a Rianxo para axudar ao pobo durante a vaga de gripe española—, que contan publicar en agosto, e o devandito cuarto, que paradoxalmente ha saír antes do prelo. O pobre tolo chega ata o seu desterro estremeño no outono 1934, durante a represión conservadora que deu nome ao bienio negro.

En total, 480 páxinas de achegamento biográfico á figura petrucial do nacionalismo galego. De quitado a cronoloxía de Miguel Anxo Seixas para o 50º aniversario da morte do rianxeiro, en 2000 —aínda financiaban as caixas—, a aportación máis extensa ao relato da súa vida. Consciente de que aos investigadores lles custa atreverse co personaxe coas armas da ciencia histórica, Vilariño desbota calquera pretensión de fixalo en banda deseñada. O seu Castelao, porén, foxe do tratamento ficcional: “Trato de non inventar nada, usamos materiais canónicos contrastados”. O autor de Sempre en Galiza falará, sobre todo, por el. Os textos en diálogo co lector de Retrincos e Cousas, sobre todo. “Lidos con cautela e contrastando coas declaracións de Teresa Castelao nunha entrevista de Dorado”. Inclúe tamén o Epistolario e o Adro de Sempre en Galiza, amais das aportacións clásicas de Valentín Paz Andrade ou, no caso de J. A. Durán, algunhas das súas visións esparexidas sobre o Castelao novo.

“Ao ser relatos en primeira persoa, con dificultade poderemos ir máis alá”, convén Vilariño, preguntado pola representación das liñas de fricción que aínda espernexan na biografía de Castelao. De haber retruques con Piñeiro ou con Blanco Amor, por caso, serán oficiais. Na idea que empezou no Titoán paira a homenaxe: “O que fixo Castelao é protocómic; esas tiras de ata tres cadriños, o movemento dos debuxos e como se relacionan coa palabra...”.

Con encargas diferentes, David Rubín e Kike Benlloch (debuxo e guión) e Jacobo Fernández fixeron a súa biografía de personaxe n´A voz herdada e Breve encontro. Respectivamente, as BDs do Ano Novoneyra e o Ano Pereiro, anque sen comungar co didactismo que preside a desembocadura escolar do Día das Letras. “O noso tebeo é de esquerda de carallo”, resume Rubín ás présas. O seu fixérono a través dun personaxe interposto, “tamén para se puidese ler alén das Letras”. É un lector de Novoneyra o que conta a historia do autor do Vietnam Canto, sen chegar a coñecelo pero atopando as pegadas.

Rubín non cre que haxa unha distancia moi sensíbel entre o interese polo propio de Xaquín Marín, Reimundo Patiño, Chichi Campos ou Pepe Barro, de diferentes maneiras, e o que mantén agora unha xeración cuxos membros non superan sempre os 30 anos. Que poden debuxar ou colorear para Marvel ou Les Humanoïdes Associés —onde os autores cobran adiantos dacordo a tiradas medias de 25.000 exemplares—, e contan —este triunfo é máis recente: a primeira versión galega de Trazo de tiza (1993), de Miguelanxo Prado, publícaa El Patito en abril— con selos especializados coma o citado, BD Banda ou Demo. “Antes as BD facíanse por militancia, hoxe porque aspiramos incluso a vivir delas”, afirma. O problema de combater coa Historia, di, “é que a xente tamén ten medo daquelas cousas horrorosas que che pedían para o ensino”. Quizais sexa tamén cuestión de idade. Nin Carlos Giménez (Paracuellos) nin Altarriba (El arte de volar), de pór exemplos estatais de BDs sobre a guerra, levaron aos cadriños a súa visión do conflito ata a madureza. “Eu non descarto facer un Paracuellos galego”, chacotea co exemplo, “teño un século por diante”.

“Si que pode ser que o interese histórico da BD en Galicia estea centrado na parte máis mítica, pero eu penso que estas temáticas irán saíndo”, partilla Jacobo Fernández. Unha sátira organizada, “mesmo dos personaxes máis canonizados da cultura do país”, considera, “si que podería estar ben”. “Todo se andará”. Levar ao cabo un álbum libre de temática histórica, epocal ou non, pasa en calquera caso polo traballo editorial conxunto. “Así consegues producir en galego e logo saber que esa mesma obra a poderás facer en castelán ou francés”.

Cita na Habana, Campo de Cuba e Terra libre, a famosa triloxía caribeña que publicou Xerais entre 2000 e 2004 (logo compilada por Glénat en De sangre y ron mi Cuba), é a gran achega de Fran Jaraba á BD do país. Antes ilustrara máis de 70 libros. Ao profesor e ilustrador pontevedrés, de 55 anos, nunca se lle ocorreu vivir da BD, quizais por iso se demora tanto no seu novo álbume, División Azul, cun comunista do PCE infiltrado entre os voluntarios que Franco legou a Hitler. “Aquí Manel Cráneo fixo Os lobos de Moeche, pero en Francia xa terían unha serie irmandiña de moitos volumes”, resume. “Iso si”, puntúa, “para falar da guerra civil na BD xa hai barra libre”.

Sendo a Historia, coas súas eivas, un dos temas maiores da BD galega, empezan a encher as baldas outra caste de títulos, todos recentes. Entre eles, un dos pioneiros, Tokyo, pseudónimo do biólogo Alfredo López, habitual de papeis de combate como Castrellis, no Vigo que xa agoiraba os noventa. Cabana de balieiros mestura realidade, fantasía e culto a Prisciliano nunha vila galega do século XIX. Tamén en Demo, en 2011, saíu Punto de fuga, debú en álbume de Miguel Cuba, outro dos comiqueiros novos: unha historia autobiográfica sobre un rapaz que pretende buscar a vida, hoxe, en Santiago de Compostela. Na outra tradición de enfrontarse á Historia, comezando pola dun.